داستانهای عصر سه‌شنبه

_______________________

آمیخته

در مقالات و متون علمی در سال‌های اخیر در زمینه دینامیک‌انسانی و بررسی آماری رفتارهای انسانی، مفهوم رفتار قطاری یا رفتار رگباری (ترجمه Burst از من) به مقدار خیلی زیادی مورد رجوع قرار می‌گیرد. در گستره بزرگی از رفتار و پدیده‌هایی که به نوعی به انسان‌ها بر می‌گردد می‌توان دید که وقوع رخداد‌ها بیشتر از آنکه تصادفی صرف باشند از الگوهای خاصی پیروی می‌کنند و در سیستم حافظه‌های بلندمدت خاصی وجود دارد که باعث می‌شود رخدادهای مشابه با فاصله زمانی کمی از یکدیگر رخ دهند و در اصطلاح خوشه تشکیل دهند.

اجازه بدید یک مثال بزنم. اگر آدم اهل سفری باشید شاید تجربه کرده باشید که در مواقعی پیش می‌آید که تعداد زیادی سفر در مدت زمان نسبتا کوتاهی پیش می‌آیند و بعد مدت زمان نسبتا زیادی به هیچ مسافرتی نمی‌روید. مهمانی رفتن، سینما رفتن و پاسخ ای‌میل دادن، خواندن یک وبلاگ، بازدید از یک وب‌سایت خاص و هزاران مورد دیگر، اگر چه به لحاظ جنس پدیده و سازوکار رخ‌دادن متفاوتند، اما همگی این الگوی بنیادی را در خود دارند. در صورتی که اگر این رفتار ما -این‌طور که از ظاهرشان بر می‌آید- منظم و یا حتی کاملا تصادفی بودند، در هیچ کدام از این دو حالت، شاهد این نبودیم که هم پیش بیاید که تعداد زیادی رخداد در بازه زمانی کوتاه داشته باشیم و هم در همان سیستم بازه زمانی بسیار بلندی، خالی از رخداد پیش‌آید. به هر حال یکی از این دو ویژگی از بین می‌رفتند.

تابه‌حال مدل موفقی که بتواند مکانیزم بنیادی پشت این ویژگی را توضیح بدهد ارائه نشده است اما موفق‌ترین مدل‌ها بر مبنای وجود حافظه بلند مدت و مکانیزم‌های تقویت مجدد (Reinforcement) در سیستم بنا شده‌اند. بدین معنی که اگر در لحظه خاصی یک رخداد رخ‌دهد، مثلا به ای‌میلی پاسخ دهید، احتمال رخ‌دادن همان اتفاق در قدم بعدی به جای اینکه کاهش یابد (که نگاه ساده‌انگارانه به مساله این را می‌گوید)، افزایش می‌یابد. مثلا اگر این هفته سینما بروید احتمال اینکه هفته بعد هم سینما بروید بیشتر از این خواهد بود از حالتی‌ که این هم هفته هم سینما نرفته‌باشید. توضیحات دقیق‌تر بماند برای بعد.به زبان ساده اینکه "رخداد رخداد می‌آورد".

تجربه زندگی روزانه من این باور را کاملا برایم پررنگ کرده است که رخدادها خوشه تشکیل می‌دهند و این رفتار رگباری واقعا در بطن جریان زندگی وجود دارد.

اما موضوع این نوشته چیز دگریست. حالا به‌جای اینکه به توزیع زمانی رخدادها توجه کنید، بر روی کیفیت رخدادها تمرکز کنید. مثلا مسافرت‌های خوب یا ید. ای‌میل‌های خوشحال کنده یا ناراحت کننده. فرض کنید بتوانید رخدادهایی از یک جنس را بر مبنای کیفیتشان علامت بزنید. یا + و یا -. مطالعاتی که انجام شده باز هم نشان می‌دهد که پدیده خوشه‌شدن در بین رخدادهای هم علامت وجود دارد. یعنی رخدادهای مثبت و منفی با ترتیبی تصادفی رخ نمی‌دهند. و مثلا یک رخداد منفی رخدادهای منفی دگری هم به همراه خواهد داشت و همینطور رخدادهای مثبت.

اما اینبار تجربه روزانه من چیز دگری می‌گوید. اینکه رخدادهای با علامت‌های مخالف، تا حد زیادی و در مقیاس‌های مختلف به خوبی با هم آمیخته شده‌اند و آنچه که در اندازه‌گیری های مذکور مشاهده شده است تاثیر اندازه محدود آزمایش و مقیاس مورد مشاهده است.

روزهایی در زندگی من بوده است که پر بودند از اتفاقات ناگوار. جوری که واقعا به این نتیجه رسیدم که کسی (‍‍!) به عمد دارد برایم مشکل ایجاد می‌کند و به ناتوانی من در مواجهه با آنها می‌خندد. بدبیاری پشت بدبیاری. اما درست در همین روزها، وقتی نگاهم را دقیق‌تر می‌کنم و لابلای رخدادهای بد را به دقت می‌گردم، و یا مقیاس نگاهم را برعکس بزرگ می‌کنم و در مقیاس مثلا هفته و یا ماه به زندگی نگاه می‌کنم، رخدادهای خوب را کم کم پیدا می‌کنم. منتهی ساده نیست که بتوانم از زیر سایه بدبیاری‌ها خارجشان کنم.

شاید در یک مقیاس خاص، رخدادهای خوب و بد خوشه تشکیل بدهند، اما حدس می‌زنم با تغییر مقیاس و بازه مشاهده می‌توان نتیجه کاملا متفاوتی گرفت. شاید اگر در مقیاس روزانه در دوره بدبیاری خود باشیم، درست در همان موقع، در مقیاس هفتگی مشغول سپری کردن بهترین هفته‌های عمرمان باشیم.  این باید بررسی شود.

تعدادی از آیات قرآن هستند که خیلی دوستشان دارم. به شکلی جادویی بر من تاثیر دارند. یکیشان این آیه از سوره انشراح است که می‌گوید "پس همانا آسانی با سختی‌است." و بعد بلافاصله در آیه بعدی تکرار می‌شود که "همانا آسانی با سختی است." در بسیاری از ترجمه‌ها دیده‌ام که این دو آیه را (که خود رازی است که چرا در پدیده‌ای نادر در قرآن، یک جمله دقیقا دوباره و بلافاصله تکرار شده است.) اینطور معنی می‌کنند که بعد از سختی آسانی است. اتفاقا به نظرم نکته همین است که آسانی بعد از سختی نیست. یا سختی بعد از آسانی نیست. این دو باهم هستند. در هم آمیخته در تمامی مقیاس‌ها.

+ طاها ; ٥:٤۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٩ اسفند ۱۳٩٠
comment نظرات ()